TEMA 1. Situacións e variables na situación do ensino das linguas estranxeiras: contextos de adquisición e uso, repertorio lingüístico, a lingua estranxeira a idades precoces

Ola de novo, colegas!

Voltamos ao blog, desta vez, coa publicación de entradas relativas á materia Didáctica da ensinanza das linguas estranxeiras. Esta primeira correspóndese ao TEMA 1, o cal veu da man do xa consabido Gonzalo Constenla ao longo de dúas sesións e que, como podedes ler no título, versa entorno ás Situacións e variables na situación do ensino das linguas estranxeiras, en concreto, aos contextos de adquisición e de uso, ao repertorio lingüístico, e á lingua estranxeira a idades precoces. En xeral, gustaríame resaltar que este primeiro tema estivo especialmente marcado polo desenvolvemento de actividades en grupo, nas cales detereime a continuación á vez que vou presentando os contidos.

O temario introduciuse a partir da realización dun Diagrama de Venn en pequenos grupos, o cal consiste na clasificación das características enfrontadas e/ou comúns de distintos conceptos ou conxuntos a través da súa división en círculos. Neste caso, realizamos un diagrama de dous conxuntos (dúas áreas diferenciadas e unha común) no que tiñamos que reflexionar sobre as diferenzas e similitudes nas situacións do ensino-aprendizaxe da lingua materna e da lingua estranxeira. A posta en comúns das distintas comparacións foi frutífera, xa que a pesar de que os resultados eran bastante similares, deu paso á expresión de opinións e dúbidas, e, sobre todo, á consecuente explicación por parte de Gonzalo sobre algunhas das particularidades dos proceso de aprendizaxe de linguas iniciais, segundas e estranxeiras. En concreto, nesta primeira sesión tamén comezamos a tratar os temas relativos aos seus contextos de adquisición e de uso (lingua habitual, de traballo ou vehicular), o cal nos levou ao desenrolo dunha segunda actividade denominada Placemat. Dividimos o folio en cinco partes, como se pode ver na imaxe, das que catro corresponderían ás nosas opinións individuais e a central ao resultado da posta en común e consenso. No noso grupo tivemos que dar resposta ás seguintes situacións ou contextos de uso das linguas (aquí podedes ver o documento completo):  

1) Na Unión Europea fálanse máis de 40 linguas distintas. Fálanse todas no parlamento?

2) Citröen ten 13 fábricas en 7 países diferentes. En que linguas se comunican os responsables das fábricas entre si?

Á primeira respostamos negativamente, xa que sabíamos que na Unión Europea e nos seus órganos existe unha forte dependencia de tradutores, pero non para todas as linguas da Unión. Para a segunda custounos algo máis chegar a un acordo, pois a pesar de escoller o francés tiñamos as nosas anotacións sobre a predominancia do inglés en certos casos. A resolución da actividade tivo lugar na segunda e última sesión, e, en xeral, as conclusións de todos os grupos foron validadas polo docente. Esta actividade gustoume especialmente, gústame cando tratamos temas distintos en grupos e logo expoñemos as nosas conclusións contando coa guía, axuda ou mesmo corrección do profesorado.

A segunda parte do temario, o relativo ao repertorio lingüístico, partiu da elaboración do propio repertorio da aula, en concreto, do alumnado. Comezamos a recoller os seus elementos (linguas, variedades ou trazos) en pequenos grupos e logo xa traballamos en conxunto no noso documento partillado. O resultado final é a táboa que se pode ver na imaxe da dereita, na que a cor verde corresponde aos elementos activos e a azul aos pasivos. Persoalmente, pareceume unha actividade interesantísima para reflexionar sobre o que cada unha de nós entende por lingua ou variedade, as dificultades de establecer límites e, sobre todo, decatarnos da nosa riqueza lingüística. De feito, as “apostas” verbalizadas previamente non se aproximaban nin á metade do total de elementos que se visualizan na táboa final. A conclusión que nos trasladou Gonzalo, e que consolidou coa súa crítica sobre a falacia do nativo (véxase, por exemplo, Ortega, 2009), é que non existen persoas monolingües, o cal está  en consonancia coa idea do plurilingüismo presentado por Cristina Rodríguez na súa parte da materia. Como xa saberedes, eu concordo coa defensa do repertorio lingüístico (e non das linguas como entes separados) e a intercomunicación por riba da corrección. Para a redacción da miña tese escollín o concepto de “adaptación lingüística” para que non se (mal)interpretase a “aprendizaxe” como un proceso alleo ás linguas de orixe (en consonancia coa idea do translinguaxe promovida por Ofelia García tras analizar o caso concreto do alumnado hispanoamericano en EEUU). Neste sentido, tamén agradecín a reflexión de Gonzalo sobre a importancia de corrixir, no caso dos docentes de linguas estranxeiras, tendo en conta a gama de trazos lingüísticos presentes nunha lingua. É dicir, no caso de español para estranxeiros non insistiríamos, por exemplo, na eliminación do seseo, xa que é unha variación fonolóxica moi estendida. Logo de reflexionar sobre o noso repertorio, analizamos as distintas metodoloxías para a ensinanza de linguas estranxeiras, tendo en conta que a súa fin e enriquecer o primeiro e a cohesión da comunidade lingüística. Para isto, seguindo as características da actividade anterior, cubrimos unha táboa na que seleccionamos os tipos de didácticas máis convenientes (entre didáctica de lingua inicial, de segunda lingua, de lingua estranxeira, AICLE, aprendizaxe precoz, fins específicos e CALL) para distintos contextos de aprendizaxe e, por tanto, nalgúns casos, segundo os repertorios do alumnado (velaquí o resultado). Esta actividade resultou moi esclarecedora, máis do que sería a revisión dos contidos sen a súa “aplicación”; en concreto, e desde o meu punto de vista, no relativo aos cursos para fins específicos e a metodoloxía CALL.

A última parte do temario centrouse nas variables no ensino das linguas estranxeiras: a idade do alumnado, os tipos de centros (para o que realizamos un debate no que non me deterei) e os materiais didácticos. Para o primeiro, elaboramos outro Diagrama de Venn para o que reflexionamos sobre as diferenzas e similitudes, neste caso, entre o proceso de aprendizaxe das persoas adultas e dos menores de 12 anos. Esta actividade resultoume interesante polas reflexións sobre as diferenzas, dunha banda, na inhibición e, doutra banda, na identificación coa cultura ou a “imaxe” da comunidade lingüística. Ambos foron aspectos nos que non nos detivemos no noso grupo, e que resultan fundamentais á hora de enfrontarse á aprendizaxe dunha lingua. Para finalizar, analizamos catro libros de texto de inglés e francés no tocante ao tipo de actividades que tiñan para traballar cinco destrezas diferentes (recepción, produción, gramática, léxico, e fonética e entoación), por exemplo: o seu peso no documento, lugar no que aparecen, ou o enfoque metodolóxico. Esta actividade resultou algo complexa debido ao tempo do que dispoñíamos, de feito, tivemos que recapitular a información acadada por todo o grupo fóra da sesión. En xeral, pódese concluír que existe diversidade de materiais e o persoal docente pode, a partir dunha revisión de textos, atopar aquel que lle permita acadar os seus obxectivos da maneira máis beneficiosa para o seu alumnado. No grupo dedicado á gramática comprobamos que na actualidade existen métodos con certo carácter innovador para tratar a mesma, por exemplo, o uso de imaxes ou os listenings.

A modo de conclusión, cómpre salientar que, se ben a realización de actividades tamén ocupaba unha parte importante das sesións na materia anterior e, doutra banda, cursamos unha materia enteiramente destinada á innovación docente, neste segundo contacto con Gonzalo tivemos a oportunidade de descubrir, polo menos no meu caso, novos xeitos de introducir temario e/ou partillar coñecementos de forma dinámica e interactiva. É salientable como nesta última materia resulta moito máis doado visualizar a forma de aplicar estas actividades a unha clase de lingua estranxeira. Ademais, e a pesar de que todo isto ocorreu en só dúas sesións, penso que as actividades estaban moi ben sintonizadas cos distintos contidos e realmente axudaron á súa comprensión e retención.

Lémonos pronto!

[Ligazóns aos comentarios realizados noutros blogs: 1, 2, 3]